قاضى احمد تتوى / آصف خان قزوينى

1831

تاريخ الفي ( فارسى )

ذكر وقايع سال سيصد و بيست و پنجم از رحلت خير البشر در اين سال ، باز ركن الدّوله به جانب رى رفته بر آن ولايت استيلا يافته و عمّال حاكم خراسان را بيرون كرد و اولاد بويه بر اكثر بلاد استيلا يافته ، چنانچه از موصل و ديار بكر و جزيره و ديار مصر و شام جهت ايشان پيشكشها مىآمد و حكام اكثر بلاد در مقام انقياد و اطاعت ايشان مىبودند . و از جملهء وقايع اين سال ، فوت اخشيد ، والى دمشق ، بود و تسخير نمودن سيف الدّولة بن حمدان آن ولايت را . و هم در اين سال ، ميانهء معزّ الدّوله و ابو القاسم بريدى جنگ واقع شد و بريدى شكست خورد و از اعيان امراى او جمعى كثير گرفتار شدند . و در اين سال ، از مشاهير فضلا ابو بكر محمّد بن عبد اللّه بن العباس بن صول الصّولى كه در فنون آداب و اخبار مشهور و معروف بود ، وفات يافت . در لعب شطرنج هيچ احدى به مرتبهء او نرسيده چنانچه الحال مثل است كه در تعريف كسى كه شطرنج را خوب داند مىگويند : فلانى در شطرنج مانند صولى است ، بلكه جمعى كثير را گمان آن است كه واضع شطرنج صولى است . امّا اين گمان محض غلط است ؛ چرا كه ، واضع شطرنج صصّه حكيم پسر داهر هندى است كه از براى پادشاه هندوستان بلهيت كه مشهور به « شيرام » بود ، وضع كرده . و باعث بر وضع شطرنج آن بود كه اردشير كه او اوّل سلاطين آخر فارس است نرد را وضع كرد و لهذا او را « نردشير » نيز گويند . و او بساط نرد را دوازده قسم كرده به عدد دوازده ماه ، و مهره‌هايى به عدد ايّام ماه برسى قرار داده نصف آن را سياه ساخته و نصف ديگر را سفيد ؛ از براى آنكه نصف شبها ماه روشن است و نصف ديگر تاريك . و كعبتين نرد را تشبيه به تقدير كرده كه در افراد آدمى منقلّب است . القصّه ، چون نرد شايع شد و مردم به حسن تلقّى او را قبول نمودند اهل فرس به واسطهء آن بر